Te parafie już nie istnieją. Ślady po nich - zarośnięte cmentarze, kępy drzew na dawnych cerkiewnych placach, nazwy uroczysk, nietypowa architektura niektórych katolickich świątyń - nie dla wszystkich są czytelne. Stanowią jednak część prawosławnego dziedzictwa, tyle że zapomnianą.
   Najnowsza książka księdza doktora Grzegorza Sosny i matuszki Antoniny Troc-Sosny pamięć o nim przywraca. To także pierwsza książka, którą podpisali wspólnie.
   Dorobek badawczy ks. Sosny jest już dobrze znany historykom i wszystkim zainteresowanym prawosławiem. Jest on bowiem cenionym w świecie naukowym bibliografem (kilka części Bibliografii parafii prawosławnych na Białostocczyźnie i kilka Wstępnej bibliografii chrześcijaństwa wschodniego), autorem monograficznych opracowań dziejów kilku parafii (Bielsk Podlaski, Ryboły, Orla, Pasynki), pozycji o zacięciu encyklopedycznym (Katalog świątyń i duchowieństwa prawosławnej diecezji warszawsko-bielskiej; Święte miejsca i cudowne ikony. Prawosławne sanktuaria na Białostocczyźnie), niezliczonych artykułów w poważnych periodykach i popularnych czasopismach.
   Żona od początku wspierała go tak w pracy duszpasterskiej, jak i badawczej, jednak dopiero po przejściu na emeryturę odkryła i w pełni rozwinęła w sobie pasję historyka. Jej zainteresowania, dociekliwość, świeżość spojrzenia odbijają się i w poprzednich pracach ks. Sosny. Samodzielnie opublikowała wiele artykułów poświęconych poszczególnym parafiom, słynącym łaskami ikonom, cudownym źródełkom, wybitnym przedstawicielom prawosławnego świata.
   Ta praca także jest swoistą, uporządkowaną alfabetycznie encyklopedią, w której każdy rozdział jest odrębnym hasłem i może być czytany samodzielnie, razem zaś budują zwarty obraz losów obrządku wschodniego na Podlasiu, przede wszystkim w jego północnej części.
   Prawosławne parafie przestawały istnieć w różnych okresach i w różny sposób, ale główny powód był w zasadzie stale ten sam - napór katolickiego otoczenia, wola katolickich już właścicieli wsi czy popierających Kościół katolickich władz. W katolickim żywiole całkowicie rozpłynęła się fala osadników ze wschodu, w XVI wieku zasiedlających puszcze w okolicach Lipska, Sztabina, Dowspudy i tam wznoszących swoje świątynie, nikt już nie pamięta o równie starych cerkwiach w Tykocinie czy Knyszynie, po odzyskaniu przez Polskę niepodległości władze państwowe nie zgodziły się na działalność parafii w Łomży, Grajewie, Suwałkach. Słynąca łaskami Hodyszewska Ikona Matki Bożej powróciła z bieżeństwa - do katolickiego kościoła.
   Przygotowując tę pracę autorzy sięgnęli do dokumentów i opracowań, odbyli też wyprawy do miejsc, które nie kojarzą się już nawet ze wschodnim obrządkiem, wysłuchując wspomnień ludzi i fotografując ocalałe ślady. Wykorzystali też stare pocztówki, sprzed i z lat I wojny światowej, ze zbiorów ich syna, kolekcjonera Aleksandra Sosny.
   Splot badawczego chłodu i osobistej pasji autorów dał książkę ważną nie tylko dla wyznawców prawosławia czy regionalistów, wszystkim nam uświadamiającą, w jak złożony sposób układały się dzieje tego obszaru.
   Praca naukowa na plebanii w Rybołach nie ustaje, możemy więc oczekiwać kolejnych książek.
   Dorota Wysocka
   

---

   O. Grzegorz Sosna, m. Antonina Troc-Sosna, Zapomniane dziedzictwo. Nie istniejące już parafie w dorzeczu Biebrzy Narwi, Ortrhdruk 2002