Trzy książki Ireny Matus łączy podtytuł: „Z dziejów oświaty ludu białoruskiego na Podlasiu” Poświęcone są one systemowi kształcenie dzieci chłopskich na tych ziemiach na przełomie XIX i XX wieku.
   Tryptyk ukazuje się od tyłu. Najpierw dostaliśmy do rąk pracę poświęconą seminarium w Trześciance-Stawku, teraz część środkową, opowiadającą o przygotowywaniu nauczycieli wiejskich szkół elementarnych, zaś na rozprawę o szkolnictwie elementarnym będziemy jeszcze musieli trochę poczekać. Ale już teraz widać, że potoczne wyobrażenia o oświacie „dla ludu prawosławnego” nie odpowiadają rzeczywistości. Kierowana przez duchowieństwo sieć szkół cerkiewno-parafialnych systematycznie gęstniała.
   Drohiczyn, Jałówka, Potoka i Różanystok to miejscowości położone na Białostocczyźnie, wtedy jednak w czterech różnych powiatach guberni grodzieńskiej. W każdej z nich utworzono tzw. szkołę wtorokłasną, której absolwenci stać się mieli wiejskimi nauczycielami. Oni także byli chłopskimi dziećmi, uznano bowiem, że nieść wiedzę w to środowisko najlepiej będą ludzie z niego się wywodzący, dobrze je znający, a przy tym godzący się na niskie wynagrodzenie
   Kilkuletnia nauka tych szkołach była bezpłatna. Wszyscy uczniowie mieszkali w internatach i to one obciążały skromne domowe budżety. Chętnych do nauki jednak nie brakowało, stwarzały bowiem szansę społecznego awansu.
   Dużo się z książki dowiadujemy o samych szkołach, systemie ich finansowania, nauczycielach, uczniach. Irenę Matus cechuje bowiem rzadka umiejętność pochylania się nad szczegółem. Przeszukuje archiwa, przegląda stare fotografie, czyta dzienniki lekcyjne, odwiedza opuszczone budynki. Z drobiazgów buduje spójny obraz przeszłości. Książka zyskuje przez to także walor dokumentu. Przede wszystkim jednak, tak jak i inne prace tej autorki, pozwala ona mieszkańcom tej ziemi inaczej spojrzeć na własną przeszłość.
   Dorota Wysocka.
   Irena Matus, W Drohiczynie, Jałówce, Potoce i Różanymstoku. Z dziejów oświaty ludu białoruskiego na Podlasiu, Wydawnictwo Uniwersyteckie, Białystok.